විජයානන්ද ජයවීර –

ෆේස්බුක්, යූටියුබ් හෝ ටික්ටොක් වැනි සමාජ මාධ්‍ය සම්බන්ධයෙන් ඇල්ගොරිතම (Algorithm)  යන යෙදුමෙන් අදහස් වන්නේ පරිශීලකයින් පෙලඹවීම සඳහා එම සමාජ මාධ්‍ය තුළ අඩංගු කළ හැකි රහස්‍ය චර්යා විධාන වර්ගයකි. උදාහරණයක් ලෙස ඔබ සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ නරඹන වීඩියෝ, ඔබ කැමැත්ත (Like) පළ කරන දේවල් සහ ඔබ වැඩිපුර කාලය ගත කරන තේමා ඇල්ගොරිතමය විසින් නිරීක්ෂණය කරයි. ඉන් පසු එම දත්ත විශ්ලේෂණය කර, “මීළඟට ඔබ නැරඹීමට වැඩි ඉඩක් ඇති දේ“ කුමක් දැයි තීරණය කර එය ඔබේ තිරය මත පෙන්වයි.

එහෙත් මේ ඇල්ගොරිතම හැසිරවිය හැකි ආකාරය නිසා, සමාජ මාධ්‍ය යනු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කතිකාව පෝෂණය කරණ මෙවලම් වේ යන මෙතෙක් පැවති විශ්වාසය අභියෝගයට ලක් කරන තොරතුරු යුරෝපීය රටවල් කිහිපයක තරුණ ප්‍රජාවගේ සමාජ මාධ්‍ය පරිශීලනය විශ්ලේෂණය කළ සමීක්ෂණයකින් අනාවරණය වී තිබේ. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වටිනාකම් වලට වඩා කූට ලෙස ඇල්ගොරිතම භාවිතය මගින් තරුණ පරිශීලකයන් අතර දක්ෂිණාංශික මතවාද තහවුරු කරන සමාජ මාධ්‍ය චර්යාවක් ගැන මෙම සමීක්ෂණය අනතුරු අඟවයි. ඇල්ගොරිතම දක්ෂිණාංශික අදහස් ඉස්මතු කිරීමටත් බෙදීම් ඇති කරන අන්තර්ගතවලට වැඩි අවධානයක් යොමුවෙන ලෙස අන්තර්ගතය ඉදිරිපත් කිරීමටත් යොදා ගැනෙන බව සමීක්ෂණය නිගමනය කරයි. එමගින් පෙන්නුම් කරන අන්දමට බොහෝ සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවල ව්‍යාපාරික ආකෘතීන් පදනම් වී ඇත්තේ චිත්තවේග උද්දීපනය කරන අන්තර්ගතයන් මතය. එමගින් යෞවනයන් අතර විශ්වාසය පළුදු වීම, ධ්‍රැවීකරණය වැඩි වීම සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මූලධර්ම අභියෝගයට ලක් වීම සිදු වේ.

මෙකී සොයා ගැනීම් සහ ඒ මත පදනම් වූ නිර්දේශ ඉදිරිපත් කරන මෙම සමීක්ෂණ වාර්තාව ඊයේ පින්ලන්තයේ සිත්රා (Sitra) ආයතනය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ප්‍රංශය, පින්ලන්තය සහ රුමේනියාව යන රටවල වයස 18-24ත් අතර  යෞවනයින්ගේ නියැදියක සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ මේ සමීක්ෂණයේදී ඉන්ස්ටග්‍රාම්, ටික් ටොක්  (යූ පේජ්) සහ එක්ස් හෙවත් ට්විටර් යන සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවල පෝස්ටු 1,337ක් විමසුමට භාජනය විය.

දේශපාලන අන්තර්ගතයේ ගුණාත්මක භාවය සහ අවදානම්

සමාජ මාධ්‍ය සම්බන්ධ පැවැත්වෙන විගණන (Platform audits) හෙළි කරන අන්දමට බොහෝ ගැටලුකාරී අන්තර්ගතයන් ප්‍රජා මාර්ගෝපදේශ උල්ලංඝනය නොකරන නමුත් වැරදි තොරතුරු, කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන්, වෛරී ප්‍රකාශ සහ අන්තවාදී අදහස් ඒවා තුළ බෙහෙවින් ඇතුළත් වේ. ඒ අතර Deepfakes වැනි AI මගින් නිපදවන අන්තර්ගතයන් ඉහළ යමින් පවතී. සමාජ මාධ්‍යවල ගුණාත්මක භාවය පිරිහෙමින් පවතින අතර, පොහොසත් පරිශීලක අත්දැකීමට මුල් තැන දෙනවාට වඩා මූල්‍යමය ලාභය සඳහා පරිශීලක සංඛ්‍යාව උපරිම කිරීම කෙරෙහි සමාජ මාධ්‍ය වැඩි අවධානයක් යොමු කරයි.

යුරෝපීය තරුණයින්ගේ මාධ්‍ය නිරාවරණය සහ ආකල්ප

යුරෝපීය තරුණයින් දිනකට පැය 5කට වඩා වැඩි කාලයක් සමාජ මාධ්‍ය තුළ ගත කරන අතර, එහි දී ඔවුන් ධ්‍රැවීකරණය වූ සහ ගුණාත්මක බවින් නො පොහොසත් අන්තර්ගතවලට වැඩි වශයෙන් නිරාවරණය වේ. දේශපාලන සාකච්ඡාවල නිරත වන විට ඔවුන් බොහෝ විට කලකිරීම, බිය හෝ කෝපය අත්විඳිති. සමීක්ෂණවලට අනුව පරිශීලකයන්ගේ දේශපාලන මතවාද සහ ඔවුන්ට සමාජ මාධ්‍ය හරහා ලැබෙන බොහෝ අන්තර්ගතයන් අතර නොගැළපීමක් පවතී. බොහෝ පරිශීලකයින් නිතිපතා ගැටලුකාරී අවිනිශ්චිත අන්තර්ගතවලට මුහුණ දෙන අතර එය ඔවුන්ගේ චිත්තවේගී ය යහපැවැත්මට බලපායි.

රෙගුලාසි සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආරක්ෂණ විධිවිධාන

යුරෝපා සංගමයේ ඩිජිටල් සේවා පනත මගින් සමාජය කෙරෙහි ඇල්ගොරිතමයෙන් දක්වන බලපෑම ඇතුළු පද්ධතිමය අවදානම් තක්සේරු කිරීමට සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවලට නියම කරයි. එහි අරමුණ වන්නේ සමාජ මාධ්‍ය පද්ධතිවල භාවිතා වෙන ඇල්ගොරිතම පිළිබඳ තොරතුරු ඇතුළුව විනිවිදභාවය සහ වගවීම වැඩි කිරීමයි. රෙගුලාසි පැවතිය ද, ධ්‍රැවීකරණය සහ දුස්තොරතුරු කෙරෙහි සමාජ මාධ්‍යයේ බලපෑම තවමත් සංකීර්ණ මට්ටමක පවතී.

ධ්‍රැවීකරණය සහ සිවිල් කතිකාව තුළ සමාජ මාධ්‍යවල භූමිකාව

සමීක්ෂණයෙන් සොයා ගත් අන්දමට සමාජ මාධ්‍ය විවිධ වර්ගයේ ධ්‍රැවීකරණවලට දායක වන අතර, එය සිවිල් කතිකාවට සහ සමාජ සහජීවනයට නිරතුරුව බලපායි. බලපෑම් කරන්නන් (Influencers) සහ වැරදි තොරතුරු තරුණ තරුණියන්ගේ දේශපාලන අදහස් හැඩ ගැස්වීමට අසමාන ලෙස බලපායි. අසත්‍ය හෝ නො මඟ යවන සුළු අන්තර්ගතවල බලපෑම යෞවනයින්ගේ දෘෂ්ටිකෝණ සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් කිරීමට හේතු වේ.

ගැටලුකාරී අන්තර්ගතවලට නිරාවරණය වීමේ බලපෑම

වැරදි තොරතුරු, වෛරී ප්‍රකාශ සහ අන්තවාදී අන්තර්ගතවලට නිරාවරණය වීම ආකල්ප හැඩ ගැස්වීමට සහ සතුරු ආකල්ප සාමාන්‍යකරණය කිරීමට හේතු වේ. අන්තවාදී අදහස්වලට නැවත නැවතත් මුහුණ දීමෙන් තමන්ට සාමාන්‍යයෙන් පිළිගත හැකි අදහස්වල සීමාව වෙනස් වී එම අන්තවාදී අදහස් වඩාත් පිළිගත හැකි ඒවා ලෙස පෙනෙන්නට ගනී.

දේශපාලන අන්තර්ගත බෙදාහැරීම සහ පක්ෂග්‍රාහීත්වය පිළිබඳ දත්ත

අන්තර්ගතය පරිශීලනය සම්බන්ධයෙන් සමීක්ෂණයට පාදක කරගත් දත්තවලට අනුව දක්ෂිණාංශික (Right-wing) අන්තර්ගතයන් ප්‍රමුඛ විය. වර්ගීකරණය කරන ලද දේශපාලන පළ කිරීම්වලින් 58%ක්ම දක්ෂිණාංශික ඒවා විය. පරිශීලකයන් වෙනත් අදහස්වලට කැමැත්ත පළ කළත් මෙම තත්ත්වය එලෙස ම පවතී. පරිශීලකයින්ට, විශේෂයෙන්ම වාමාංශිකයින්ට, බොහෝ විට තමන්ගේ මතය තම ‘ෆීඩ්‘ (feed) එකෙන් පිළිබිඹු නොවන බව දැනේ.

රටවල් සහ වේදිකා අතර වෙනස්කම්

සමාජ මාධ්‍ය තුළ ප්‍රමුඛත්වය ලැබෙන දේශපාලන තේමාවන් රට අනුව ද වෙනස් වන බව සමීක්ෂණය හෙළි කරයි. ෆින්ලන්ත දත්ත පද්ධතිය තුළ වැඩිපුර වෛරී ප්‍රකාශ ද, ප්‍රංශයේ වැඩිපුර කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන් ද, රුමේනියාවේ වැඩිපුර වැරදි තොරතුරු ද දක්නට ලැබුණි. විමසීමට ලක් කළ සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා අතරින් ඉන්ස්ටග්‍රාම් (Instagram) ‘මීම්‘ (memes) කෙරෙහි ද, ටික්ටොක් (TikTok) උපහාසාත්මක සහ ජාතිවාදී අන්තර්ගතයන් කෙරෙහි ද, X (පෙර Twitter) පුළුල් දේශපාලන පරාසයක් කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කර තිබුණි.

AI මගින් උත්පාදනය කළ අන්තර්ගතවල ව්‍යාප්තිය

මේ අතර කෘත්‍රිම බුද්ධිය මගින් නිර්මාණය කරන ලද දේශපාලන අන්තර්ගතයන් ද (Deepfakes ආදිය) වැඩි වෙමින් පවතින බව සමීක්ෂණය පෙන්වා දෙයි. මේවායින් බොහොමයක් (දළ වශයෙන් 58%කට වඩා වැඩි ප්‍රවණතාවක් සහිතව) දක්ෂිණාංශික මතවලට ඇලුම් කරන සතුරු ස්වරූපයක් ගන්නා ඒවායි. බොහෝ විට ඒවායේ එන තොරතුරුවල නිරවද්‍යතාව  තහවුරු කර ගැනීම අපහසුය.

චිත්තවේගීය බලපෑම පිළිබඳ සංඛ්‍යාලේඛන

සමීක්ෂණයන් පවසන පරිදි තරුණ පරිශීලකයින් දිනකට පැය 5කට වඩා වැඩි කාලයක් සමාජ මාධ්‍ය තුළ ගත කරන අතර, ඔවුන්ගෙන් අඩක් (50%ක්) පමණ කලකිරීම, කෝපය සහ බිය වැනි සෘණාත්මක හැඟීම් අත්විඳිති. මෙම සෘණාත්මක හැඟීම් පැවතියද, බොහෝ දෙනෙක් අතර දේශපාලනික ව සම්බන්ධ වීමට ඇති කැමැත්ත වැඩි බව සමීක්ෂකයෝ වාර්තා කරති.

බාහිර බලපෑම් සහ පද්ධතිමය අවදානම්

පූර්වාපේක්ෂිතව සැලසුම් කර ඇති ඇල්ගොරිතම  පාදක බාහිර බලපෑම් මගින් ඉටුවන මේ සමාජ මාධ්‍ය මෙහෙයුම් මගින්  දුස්තොරතුරු සහ අන්තවාදය ව්‍යාප්ත කිරීම නිසා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ස්ථාවරත්වය අවුල් කරන බවත් සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවල ඇල්ගොරිතම පාදක ව පවතින  ශ්‍රේණිගත කිරීමේ සහ ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ යාන්ත්‍රණ ඇතැම් මතවාදවලට වැඩි වාසියක් අත් වන පරිදි සකස් වී ඇති බවත් සමීක්ෂකයෝ පෙන්වා දෙති.

ප්‍රතිපත්ති සහ සැලසුම් සඳහා නිර්දේශ

* ඩිජිටල් සේවා පනත යටතේ ඇල්ගොරිතම පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීම් සහ පරිශීලක පාලනය ඇතුළු විනිවිදභාවය බලාත්මක කිරීම.

* පුරවැසි ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වර්ධනය කිරීම සඳහා ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය ප්‍රවර්ධනය කිරීම.

* AI මගින් නිර්මාණය කරන ලද අන්තර්ගතයන් ලේබල් කිරීම සහ ඒවා සොයාගත හැකි ලෙස සැකසීම.

* දත්ත අතේ ගෙන යා හැකි බව (Data portability) සහ වයස තහවුරු කිරීමේ පද්ධති හරහා බාලවයස්කරුවන් ආරක්ෂා කිරීම.

යුරෝපීය වාර්තාවේ නිර්දේශ ශ්‍රී ලංකාවේ වත්මන් සන්දර්භයට ගැලපෙන අයුරින් පහත පරිදි සරලව විග්‍රහ කළ හැකිය. අපේ රටේ දේශපාලන සංස්කෘතිය සහ සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය සලකා බලන විට මෙම කරුණු ඉතා වැදගත් වේ.

මේ තත්ත්වයට පිළියම් යෙදී සඳහා සමීක්ෂකයන් කරන යෝජනා සාරාංශ ගත කළ හොත් මෙසේ හුවා දැක්විය හැකිය.

1. ඇල්ගොරිතම ක්‍රියා කරන ආකාරය හෙළිදරව් කිරීම (Transparency)

සමාජ මාධ්‍ය අපට පෙන්වන්නේ අප කැමති දේ පමණක් නොව, එම සමාජ මාධ්‍ය ජාලවලට වැඩිපුර ලාභ ලැබෙන දේවල් ය. බොහෝ විට දේශපාලන ප්‍රචාරණ වල දී හැඟීම් උද්දීපනය කරන සහ සමාජය බෙදා වෙන් කරන දේවල් වැඩිපුර අපට පෙනෙන්නට සලස්වන්නේ මෙම ඇල්ගොරිතම සැකසීම මගිනි.

නිර්දේශය: ෆේස්බුක්, ටික්ටොක් වැනි ආයතන තමන්ගේ ඇල්ගොරිතම ක්‍රියා කරන්නේ කෙසේ ද යන්න රජයට සහ මහජනයාට පැහැදිලි කළ යුතුය. අපට ප්‍රමුඛව පෙනෙන පුවත් තීරණය කරන්නේ කවුද යන්න පිළිබඳව විනිවිදභාවයක් තිබිය යුතුය.

2. තොරතුරු සාක්ෂරතාවය සහ විචාරාත්මක චින්තනය වර්ධනය කිරීම

ලංකාවේ බොහෝ දෙනෙක් සමාජ මාධ්‍යයේ දකින ඕනෑම දෙයක් සත්‍ය යැයි විශ්වාස කිරීමට පෙලඹෙති. මෙය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය  දැනුවත්  සමාජයක් ගොඩ නැගීමට විශාල බාධාවකි.

නිර්දේශය: පාසල් මට්ටමේ සිට ම තොරතුරු විවේචනාත්මකව විමසා බැලීමේ හැකියාව හෙවත් තොරතුරු සාක්ෂරතාව (Information Literacy) සහ විචාරශීලී චින්තනය (Critical Thinking) වර්ධනය කළ යුතුය. යම් පුවතක් දුටු විට එය කාගේ වුවමනාවට නිර්මාණය වූවක් ද, එහි සත්‍යතාව කුමක් ද යන්න සෙවීමට පුරවැසියා සබලගැන්විය යුතුය. අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණවල දී විචාරශීලී චින්තනය හා තොරතුරු සාක්ෂරතාව සමෝධානව අදාළ විෂයන්ට එක් කළ හැකිය.

3. කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) මගින් මවන බොරු හඳුනා ගැනීම

වර්තමානයේ දේශපාලනඥයන්ගේ හඬ සහ රූපය උපයෝගී කරගෙන ඔවුන් නොකී දේවල් කීවා සේ පෙන්වන ‘Deepfakes’ තාක්ෂණය ලංකාව  තුළද පැතිරෙමින් පවතී. මෙය ඡන්දදායකයා නොමග යැවීමට භාවිතා කළ හැකිය.

නිර්දේශය: AI තාක්ෂණයෙන් නිපදවන සෑම දේශපාලන අන්තර්ගතයකම “මෙය AI මගින් නිපදවන ලද්දකි” යන ලේබලය අනිවාර්ය කළ යුතුය. එම දත්තවල මූලාශ්‍රය සොයා ගත හැකි තාක්ෂණික ක්‍රමවේද (Traceability) හඳුන්වා දිය යුතුය.

4. පුද්ගලික දත්ත ආරක්ෂා කිරීම සහ වයස තහවුරු කිරීම

ශ්‍රී ලංකාවේ බාල වයස්කාර දරුවන් සමාජ මාධ්‍ය තුළ විවිධ අපයෝජනවලට සහ අනිසි බලපෑම්වලට ලක් වීමේ ප්‍රවණතාව වැඩිය. එමෙන්ම දේශපාලන කටයුතු සඳහා පුද්ගලයන්ගේ දත්ත අනවසරයෙන් භාවිතා කිරීම පාලනය කළ යුතුය.

නිර්දේශය: දරුවන්ගේ පෞද්ගලිකත්වය ආරක්ෂා වන පරිදි දැඩි නීති හඳුන්වා දීම සහ සමාජ මාධ්‍ය ගිණුම් ආරම්භ කිරීමේ දී වයස තහවුරු කිරීමේ විධිමත් ක්‍රමවේදයක් (Privacy-preserving age verification) සකස් කිරීම.

5. වේදිකාවල වගවීම සහ ස්වාධීන විගණනය

සමාජ මාධ්‍ය සමාගම් ලංකාව වැනි කුඩා රටවල් ගැන දක්වන අවධානය අඩුය. සිංහල සහ දෙමළ භාෂාවෙන් සිදුවන වෛරී ප්‍රකාශ (Hate speech) පාලනය කිරීමට ඔවුන් අසමත් වන අවස්ථා බොහෝ ය.

නිර්දේශය: යුරෝපයේ මෙන්ම ලංකාවේ ද සමාජ මාධ්‍ය ජාලයන් ස්වාධීන විගණනයකට (Independent Auditing) ලක් කළ යුතුය. වෛරී ප්‍රකාශ සහ වැරදි තොරතුරු ව්‍යාප්ත වීම පාලනය කිරීමට සමාජ මාධ්‍ය සමාගම් ගන්නා පියවර පිළිබඳව රජයට වාර්තා කළ යුතුය.