විජයානන්ද ජයවීර
රාජ්ය තාන්ත්රික ක්ෂේත්රය තුළ, ‘පූර්වාපේක්ෂණය‘ (Anticipation) යනු හුදෙක් තිබිය යුතු යහපත් ගුණාංගයක් පමණක් නොවේ; එය සදාචාරීය යහපාලනයක අනිවාර්යතාවයකි. ක්ෂණිකව පෙනෙන ක්ෂිතිජයෙන් ඔබ්බට බැලීමටත්, සැඟවුණු තර්ජන හඳුනා ගැනීමටත්, ඒවා යථාර්ථයක් වීමට පෙර ඊට එරෙහිව ආරක්ෂක විධිවිධාන ගොඩනැගීමටත් රාජ්යයකට ඇති හැකියාව මෙයින් අදහස් කෙරේ.
ආපදා කළමනාකරණ සන්දර්භය තුළ, පූර්වාපේක්ෂණය මගින් ‘ප්රතික්රියාත්මක අර්බුද කළමනාකරණයේ‘ (සුන්බුන් පිරිසිදු කිරීම වැනි) සිට ‘පූර්ව ක්රියාකාරී අවදානම් අවම කිරීම‘ (කඩා වැටීම වැළැක්වීම) දක්වා සුසමාදර්ශී වෙනසක් (Paradigm shift) සිදු කරයි. නායකකාරකාදීන් පමුඛ අදාළ ආයතන පූර්වාපේක්ෂණයට අපොහොසත් වූ විට, ස්වභාවික උපද්රව මානුෂීය ව්යසනයන් බවට පත්වේ.
ඉතිහාසයේ සාර්ථක සහ අසාර්ථක අවස්ථා උදාහරණ ලෙස ගනිමින්, ආපදා කළමනාකරණයේදී පූර්ව අපේක්ෂාවේ කාර්යභාරය කුමක්ද යන්න ගැන දැන්වත් උනන්දුවක් දැකවීම වැදගත්ය.
ආපදා කළමනාකරණයේදී පූර්ව අපේක්ෂාව ප්රධාන මට්ටම් තුනකින් ක්රියාත්මක වේ:
1. උපායමාර්ගික දුරදක්නා නුවණ (Strategic Foresight): සිදුවිය හැකි දේ තේරුම් ගැනීමට විද්යාත්මක දත්ත (භූ කම්පන විද්යාව, කාලගුණ විද්යාව, වසංගත විද්යාව) භාවිතා කිරීම.
2. යටිතල පහසුකම් ශක්තිමත් කිරීම (Infrastructural Hardening): එම අනාවැකි මත පදනම්ව භෞතික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව (ගංවතුර පාලන බැමි, භූමිකම්පාවලට ඔරොත්තු දෙන ගොඩනැගිලි) ගොඩනැගීම.
3. ආයතනික සූදානම (Institutional Readiness): ක්ෂණිකව සක්රීය කළ හැකි නීතිමය රාමු සහ සැපයුම් දාමයන් නිර්මාණය කිරීම.
ඉහත දැක්වෙන ආපදා කළමනාකරණ චක්රය මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ වඩාත්ම තීරණාත්මක කාර්යය—එනම් අවම කිරීම (Mitigation) සහ සූදානම (Preparedness)—ආපදා ඇතිවීමට පෙර සිදු වන බවයි. පූරාවාපේක්ෂණයේ විෂය පථය වන්නේ මෙයයි.
උදාහරණයක් ලෙස කැලණි ගඟ දෙපස ජල ගැලීම්වලට ගොදුරුවන බව කලක සිට අත්දැක තිබුණත් එම ජල ගැලීම් කළමනාකරණය කිරීමෙ ඵලදායක විධික්රමයක් ක්රියාත්මක කිරීමට ලැබී ඇත්තේ අඩු අවධානයකි. ඉහළ ඇති ජලාශවල ජලය මුදා හැරීමට එම ජලය යොමුවන පහළින් පිහිටි ජලාශ ප්රමාණවත්තරම් හිස්කිරීමේ පටිපාටියක් හඳුන්වා දී තිබුණු බවක් ද දැන ගන්නට නැත. මේ අඩුපාඩු අද ඊයේ ඇති වූ ඒවා නොව කාලාන්තරයක් තිස්සේ පැවැතුණ පූර්වාපේක්ෂයට ඇති අසමත්කම නිසා සිදුවූ ඒවාය.
අසාර්ථක වීමේ සිද්ධි අධ්යයනයන්: උදාසීනත්වයේ පිරිවැය
පූරාවාපේක්ෂණය බිඳ වැටීමට බොහෝ විට හේතු වන්නේ “දේශපාලන කෙටි කාලීනවාදයයි” (දිගුකාලීන ආරක්ෂාව සඳහා ආයෝජනය කිරීමට වඩා ක්ෂණික දේශපාලන වාසිවලට මුල් තැන දීම). එසේත් නැතිනම් නරකම දේ සිදු නොවනු ඇතැයි යන “බුද්ධිමය පක්ෂග්රාහීත්වයයි” (cognitive bias).
1. කැත්රිනා සුළි කුණාටුව (ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, 2005)
* සන්දර්භය: නිව් ඔර්ලියන්ස් නගරය මුහුදු මට්ටමට පහළින් පිහිටා ඇති අතර එය ගංවතුර පාලන බැමි පද්ධතියකින් ආරක්ෂා කර ඇත.
* අසාර්ථකත්වය: 5 වන කාණ්ඩයේ සුළි කුණාටුවකට ඔරොත්තු දීමට මෙම බැමි ප්රමාණවත් නොවන බවට යුධ හමුදා ඉංජිනේරුවන් සහ ආපදා විශේෂඥයින් වසර ගණනාවක් තිස්සේ අනතුරු ඇඟවූහ. කෙසේ වෙතත්, අරමුදල් නැවත නැවතත් කපා හරින ලද අතර, නගරයේ දිළිඳුම වැසියන් අවදානම් අවස්ථාවකදී ඉවත් කිරීමේ සැලසුම් සකස්කර නොතිබුණි.
* ප්රතිවිපාකය: කැත්රිනා කුණාටුව පැමිණි විට, ආරක්ෂක යටිතල පහසුකම් (බැමි) අසාර්ථක විය. ඊට ප්රතිචාර දැක්වීම (FEMA ආයතනය) මන්දගාමී සහ නිලධාරිවාදී විය. පුද්ගලයන් 1,800 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර, රජයේ සුජාත භාවය කිලිටි විය.
* වගවීමේ පරතරය: ෆෙඩරල් සහ ප්රාදේශීය නායකයින් ආපදාවේ ‘සමාජීය මානය‘ (වාහන නොමැති අයට ඉවත් විය නොහැකි බව) කල්තියා දැකීමට අපොහොසත් වීම නිසා කාලගුණික සිදුවීමක් මානුෂීය අර්බුදයක් බවට පත් විය.
2. තුර්කි–සිරියානු භූමිකම්පාව (2023)
* සන්දර්භය: තුර්කිය ප්රධාන භූ කම්පන රේඛා මත පිහිටා ඇති අතර විනාශකාරී භූමිකම්පා පිළිබඳ ඉතිහාසයක් ඇත.
* අසාර්ථකත්වය: 1999 ඉස්මිට් භූමිකම්පාවෙන් පසු තුර්කියේ දැඩි ගොඩනැගිලි නීති පනවා තිබුණද, රජය නිතර ” අනිසි ඉදිකිරීම් සඳහා පොදු සමාව” (construction amnesties) ලබා දුන්නේය. මේ යටතේ ප්රමිතියෙන් තොර ගොඩනැගිලි සඳහා ආරක්ෂක සහතික ලබා ගැනීමට ඉදිකිරීම්කරුවන්ට මුදලක් ගෙවා අවස්ථාව ලැබුණි.
* ප්රතිවිපාකය: කෙටි කාලීන ආර්ථික ආදායම සහ ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්රයේ ඡන්ද පදනම ගැන රජය බලාපොරොත්තු වූ නමුත් භෞතික පිරිවැය ගැන සිතුවේ නැත. භූමිකම්පාව පැමිණි විට, “පොදු සමාව” ලැබූ ගොඩනැගිලි දහස් ගණනක් කඩා වැටුණි.
* වගවීමේ පරතරය: දේශපාලන වාසි තකා දන්නා අවදානම් නොසලකා හැරීම මෙහි අසාර්ථකත්වයයි.
රාජ්ය තාන්ත්රිකභාවයේ සාර්ථකත්වය බොහෝ විට අදෘශ්යමානය; එය සිදු නොවූ ව්යසනය හෝ විශාල උවදුරක් තිබියදීත් අඩු මට්ටමක පැවති මරණ සංඛ්යාවයි.
1. ෆයිලින් සුළි කුණාටුව (ඉන්දියාව, ඔඩිෂා, 2013)
* සන්දර්භය: 1999 දී ඔඩිෂා ප්රාන්තයට බලපෑ සුපිරි සුළි කුණාටුවකින් සූදානමක් නොමැතිකම නිසා 10,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ.
* පූර්ව අපේක්ෂාව: 1999 ඛේදවාචකයෙන් පාඩම් ඉගෙන ගත් ප්රාන්ත රජය ඊළඟ දශකය තුළ පූර්ව සූදානම සඳහා විශාල වශයෙන් ආයෝජනය කළේය. ඔවුන් බහුකාර්ය සුළි කුණාටු ආරක්ෂිත මධ්යස්ථාන ඉදි කළේය, කෙටි පණිවිඩ අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතියක් පිහිටුවා, ප්රාදේශීය ස්වේච්ඡා සේවකයන් බලගැන්වීය.
* සාර්ථකත්වය: 2013 දී ෆයිලින් සුළි කුණාටුව (1999 ට සමාන බලයකින් යුත්) පැමිණි විට, පැය 36ක් තුළ මිලියනයක ජනතාවක් ආරක්ෂිත ස්ථාන වෙත ගෙන යමින් ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ විශාලතම ඉවත් කිරීමේ මෙහෙයුම ක්රියාත්මක කිරීමට රජය සමත් විය. මරණ සංඛ්යාව 50 ට අඩු විය.
* පාඩම: යටිතල පහසුකම් පමණක් ප්රමාණවත් නොවන බවත්, ‘සමාජ බලමුලු ගැන්වීම‘ (social mobilization) අවශ්ය බවත් රජය කලින් වටහා ගෙන තිබුණි.
2. ජපානයේ භූමිකම්පා පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතිය
* සන්දර්භය: ජපානය යනු ලෝකයේ භූ කම්පන සක්රීයම රටයි.
* පූර්ව අපේක්ෂාව: ජපාන රජය දෛනික ජීවිතයට පූර්ව අපේක්ෂාව ඒකාබද්ධ කර ඇත. මීට “J-Alert” පද්ධතිය, ගොඩනැගිලි නීති දැඩිව ක්රියාත්මක කිරීම සහ විනාශකාරී S-තරංග (S-waves) පැමිණීමට තත්පර ගණනකට පෙර මූලික කම්පන තරංග (P-waves) හඳුනා ගත් වහාම අධිවේගී දුම්රිය (Shinkansen) ස්වයංක්රීයව නතර කරන පද්ධති ඇතුළත් වේ.
* සාර්ථකත්වය: 2011 දැවැන්ත ටොහොකු (Tōhoku) භූමිකම්පාව අතරතුර (පසුව පැමිණි සුනාමිය විනාශකාරී වුවද), ටෝකියෝවේ ගොඩනැගිලි කඩා වැටීම් සහ දුම්රිය පීලි පැනීම් අවම මට්ටමක පැවතුනි. එමගින් ක්ෂණිකව ජීවිත දහස් ගණනක් බේරුණි.
නිගමනය: වගවීමේ සාධකය
රාජ්ය තාන්ත්රිකභාවයේදී, නායකයෙකුගේ ගුණාත්මකභාවය මනිනු ලබන්නේ “දන්නා නොදන්නා දේවල්” (Known Unknowns) කළමනාකරණය කිරීමට ඔවුන්ට ඇති හැකියාව මගින් යැයි කියනු ලැබේ.
* නායකයින් ආපදා සූදානම ආයෝජනයක් ලෙස නොව වියදමක් ලෙස දකින විට අසාර්ථකත්වයන් සිදු වේ. ඔවුන් ඔට්ටු අල්ලන්නේ තම ධූර කාලය තුළ ව්යසනයක් සිදු නොවනු ඇතැයි කියාය.
* ස්වභාවධර්මය නොවැලැක්විය හැකි නමුත්, මහා ජීවිත හානි නොවැලැක්විය හැකි නොවන බව නායකයින් පිළිගන්නා විට සාර්ථකත්වයන් අත්කර ගනී.
මේ දෙක අතර වෙනස වන්නේ “ආයතනගත පූර්වාපේක්ෂණයයි“ (institutionalized anticipation)—එනම් අහස පැහැදිලිව තිබියදීත් නිදා නොගන්නා රාජ්ය යාන්ත්රණයක් ගොඩනැගීමයි. පූර්වඅපේක්ෂණයට පුහුණු වී නැති උදවියගෙන් සාර්ථක ව්යසන කළමාණාකරණයක් බලාපොරොත්තුවිය නොහැකිය.
