දිනේෂ් දොඩම්ගොඩ
ශිෂ්ට සම්පන්න සමාජයක් එහි පැවැත්ම සඳහා තනි පාලකයන් මත නොව නීතියේ ආධිපත්යය මත රඳා පවතී. කෙසේ වෙතත්, ශ්රී ලංකාවේ මෑතකාලීන දේශපාලන ක්රියාමාර්ග, විශේෂයෙන්ම NPP රජයට අනුබද්ධ ප්රචාරක කණ්ඩායම් විසින් නීතිපතිවරයාගේ ස්වාධීනත්වය දුර්වල කිරීමට ගන්නා උත්සාහයන්, රටේ ප්රජාතන්ත්රවාදී පදනමට තර්ජනයක් එල්ල කරයි. මෙම ගැටලුව හුදු අභ්යන්තර පරිපාලනයෙන් ඔබ්බට ගොස් ලිබරල් ප්රජාතන්ත්රවාදයේ මූලික මූලධර්මවලට සෘජු අභියෝගයක් එල්ල කරයි.
නීතියේ ආධිපත්යය:
ඩයිසිගේ සිට නූතන ලෝකය දක්වා
ඒ.වී. ඩයිසිගේ (A.V. Dicey) සම්භාව්ය නීතියේ ආධිපත්යය පිළිබඳ අර්ථ දැක්වීමට අනුව, රජෙකු හෝ ඇමතිවරයෙකු වේවා, රජයක සිටින සෑම අයෙකුම රටේ සාමාන්ය නීතියට යටත් විය යුතුය. මෙම නීතිය බලාත්මක කිරීමේදී නීතිපතිවරයා ප්රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරයි. කෙසේ වෙතත්, දේශපාලන පක්ෂ තම පටු පක්ෂග්රාහී හෝ මතවාදී අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සඳහා නඩු පැවරීමට හෝ ඉල්ලා අස්කර ගැනීමට නීතිපතිවරයාට බලපෑම් කරන විට, එමඟින් එම ආයතනයේ සදාචාරාත්මක අඛණ්ඩතාව පළුදු වේ. එවැනි අවස්ථාවලදී, “නීතිය ඉදිරියේ සමානතාවය” යන මූලධර්මය වෙනුවට “බලවතුන්ට එක් නීතියක් සහ සාමාන්ය ජනතාවට තවත් නීතියක්” ක්රියාත්මක වන යථාර්ථයක් බවට පත්වේ.
විධිමත් ආයතනික ව්යුහය සහ 21 වන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධනය:
ශ්රී ලංකාවේ නීතියේ ආධිපත්යය තහවුරු කිරීම සඳහා විධිමත් ආයතනික රාමුව ශක්තිමත් කිරීම අත්යවශ්ය වේ. 21 වන සංශෝධනය හරහා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සභාව පිහිටුවීමේ අරමුණ වූයේ නීතිපති සහ පොලිස්පති වැනි තනතුරු සඳහා සිදුකරන පත්වීම් කෙරෙහි ඇති දේශපාලන බලපෑම අවම කිරීමයි. එසේ වුවද, දැනට මෙම නිල ක්රමය මඟ හැරීම සඳහා “අවිධිමත් ආයතනික ග්රහණයන්” (Informal Institutional Captures) ක්රියාත්මක වෙමින් පවතී.
දේශපාලන වේදිකාවල සිට නීතිපතිවරයාට හෝ අධිකරණ තීන්දු වලට තර්ජනය කිරීම මගින්, දේශපාලන පක්ෂ උත්සාහ කරන්නේ නිල පද්ධතිය අස්ථාවර කර තම පක්ෂයේ න්යාය පත්රය නීතිය බවට පත් කිරීමටයි. මෙය මොන්ටෙස්කියුගේ “බලතල බෙදීමේ” (Separation of Powers) සිද්ධාන්තයට සෘජුවම පටහැනි වේ. විධායකය හෝ එහි ආධාරකරුවන් විසින් නීතිමය ක්රියාවලියට බලපෑම් කිරීමට ගන්නා ඕනෑම උත්සාහයක් ප්රජාතන්ත්රවාදයේ පරිහානිය පෙන්නුම් කරයි.
අවිධිමත් ආයතනික රාමුවේ වැදගත්කම: ජාත්යන්තර දෘෂ්ටිකෝණයකින්:
නොබෙල් ත්යාගලාභී ඩග්ලස් නෝර්ත් (Douglass North) අවධාරණය කරන්නේ රටක නීතියේ ආධිපත්යය රඳා පවතින්නේ ලිඛිත නීති (විධිමත් ආයතන) මත පමණක් නොව, සමාජය තුළ මුල් බැසගත් සදාචාරාත්මක සම්මුතිය සහ සම්ප්රදායන් (අවිධිමත් ආයතන) මත බවයි.
“ආයතනික ඉවසීම” (Institutional forbearance) මගින් අවධාරණය කෙරෙන්නේ ප්රජාතන්ත්රවාදය හුදු නීති මත පමණක් රඳා නොපවතින බවයි. ස්ටීවන් ලෙවිට්ස්කි (Steven Levitsky) සඳහන් කරන පරිදි, නායකයන්ට නීත්යානුකූලව අවසර තිබුණද, තමන් සතු අධිකාරය පාවිච්චි කිරීමේදී “ස්වයං පාලනයක්” හෝ සංයමයක් ප්රගුණ කළ යුතුය. දේශපාලන පක්ෂ නීතිපතිවරයාට පීඩනය යොමු කරන විට, ඔවුන් මෙම මූලික ප්රජාතන්ත්රවාදී මූලධර්මය උල්ලංඝනය කරයි.
ෆ්රැන්සිස් ෆුකුයාමා (Francis Fukuyama) පෙන්වා දෙන්නේ රාජ්යයක ස්ථාවරත්වය රඳා පවතින්නේ නීතිමය ආයතන කෙරෙහි මහජනතාව තබා ඇති විශ්වාසය මත බවයි. නීතිපතිවරයා දේශපාලනඥයන් සමඟ පෙළගැසී සිටින බවක් පෙනෙන්නට තිබේ නම්, පුරවැසියන් නීතිය මඟ හැරීමට පෙළඹිය හැකිය.
ගෝලීය ප්රජාතන්ත්රවාදී මූලධර්ම සහ වටිනාකම් පද්ධතීන් අතර ගැටුම:
ශ්රී ලංකාව තුළ දිග හැරෙමින් පවතින තත්ත්වය ලෝකයේ මූලික ප්රජාතන්ත්රවාදී මූලධර්මවලට මූලික වශයෙන් පටහැනි වේ. මෙය ප්රතිවිරුද්ධ වටිනාකම් පද්ධතීන් දෙකක් අතර ගැටුමක් නිරූපණය කරයි.
* බ්රිතාන්ය සම්ප්රදාය සහ වගවීම: වෙස්ට්මිනිස්ටර් පද්ධතිය අවධාරණය කරන්නේ නීතිපතිවරයා දේශපාලන පීඩනයට නොව මහජන යහපතට වගකිව යුතු බවයි. ශ්රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයන් මෙම කාර්යාලයට බලපෑම් කිරීමට දරන උත්සාහයන් පිළිගත් පද්ධතියේ වටිනාකම් පළුදු කරයි.
* ඉන්දියානු ආදර්ශය සහ අධිකරණ ස්වාධීනත්වය: ඉන්දියාවේ “මූලික ව්යුහය පිළිබඳ සිද්ධාන්තය” (Basic Structure Doctrine) යටතේ, සංශෝධන මධ්යයේ වුවද ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ මූලික ස්වාධීනත්වය වෙනස් නොවී පවතී. මේ අතර, ශ්රී ලංකාවේ නීතියේ ආධිපත්යයට බලපාන බාහිර බලපෑම් දකුණු ආසියානු කලාපයේ ප්රජාතන්ත්රවාදී ස්ථාවරත්වයට තර්ජනයක් වේ.
* යුරෝපීය සහ ඇමරිකානු මූලධර්ම: මානව හිමිකම් පිළිබඳ යුරෝපීය සම්මුතිය සහ ඇමරිකානු “චෙක්ස් ඇන්ඩ් බැලන්සස්” (Checks and Balances) පද්ධතිය අවධාරණය කරන්නේ දේශපාලන බලපෑම් මගින් යුක්තිය වැළැක්වීම බරපතල උල්ලංඝනයක් බවයි. ශ්රී ලංකාව මෙම ප්රමිතීන්ගෙන් ඈත් වන විට, එය ගෝලීය ප්රජාතන්ත්රවාදී ප්රජාවෙන් හුදෙකලා වීමේ අවදානමකට ලක් වේ.
පටු ජාතිකවාදය එදිරිව නීතියේ විශ්වීයත්වය:
NPP රජය වැනි පාර්ශවයන් නිතරම නීතිය හසුරුවීමට උත්සාහ කරන්නේ එය “ජාතික අවශ්යතාවයට” සේවය කරන බව පවසමිනි. එසේ වුවද, පුළුල් ලෙස පිළිගත් ගෝලීය දෘෂ්ටිකෝණය වන්නේ යුක්තිය නොමැතිව සැබෑ ජාතික ආරක්ෂාවක් හෝ සමෘද්ධියක් තිබිය නොහැකි බවයි. තෝමස් හොබ්ස් නිරීක්ෂණය කළ පරිදි, නීතියේ ආධිපත්යය බිඳ වැටුණු විට, සමාජය “සියල්ලන් සියල්ලන්ට එරෙහිව යුද්ධ කරන” ප්රාථමික තත්ත්වයකට ඇද වැටේ.
නිගමනය: ශිෂ්ටාචාරාත්මක අභියෝගයක්:
ශ්රී ලංකාව මුහුණ දී සිටින්නේ තනි ආයතනයකින් ඔබ්බට ගිය අභියෝගයකටය. මෙය ජාතියක් ලෙස කිනම් වටිනාකම් පද්ධතියක් වැළඳ ගත යුතුද යන්න තීරණය කළ යුතු තීරණාත්මක මොහොතකි. නීතියේ ආධිපත්යය නිසි ලෙස ක්රියාත්මක වීම රඳා පවතින්නේ නීතිපතිවරයාට සහ අධිකරණයට බලපාන දේශපාලන සංස්කෘතිය ජය ගැනීම මතය.
අපට අවශ්ය වන්නේ පාලකයෙකුගේ අත්තනෝමතික නියෝග නොව, සියලු පුරවැසියන්ට යුක්තිය සහතික කරන “නීතියේ ආධිපත්යය” මගින් පාලනය වන රටකි. මෙය ඉටු කර ගැනීම සඳහා, විධිමත් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාමය ව්යුහයන් ශක්තිමත් කරන අතරම, අනිසි දේශපාලන බලපෑම්වලට එරෙහි වන ශක්තිමත් අවිධිමත් සමාජ සදාචාරයක් සහ මහජන මතයක් පෝෂණය කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
*දිනේෂ් දොඩම්ගොඩ මහතා – එක්සත් රාජධානියේ ක්රැන්ෆීල්ඩ් විශ්වවිද්යාලයේ රාජකීය හමුදා විද්යා විද්යාලයෙන් ගෝලීය ආරක්ෂාව පිළිබඳ පශ්චාත් උපාධියක් (MSc) ලබා ඇති නීතිඥවරයෙකි. ඔහු නිව්කාසල් විශ්වවිද්යාලයේ සහ ස්කොට්ලන්තයේ ශාන්ත ඇන්ඩෘස් විශ්වවිද්යාලයේ ත්රස්තවාදය සහ දේශපාලන ප්රචණ්ඩත්වය පිළිබඳ අධ්යයන මධ්යස්ථානයේ ත්රස්තවාදය සහ ප්රති–ත්රස්තවාදය පිළිබඳ පර්යේෂණ සිදු කර ඇත. 2011 දී ඔහු එක්සත් ජනපදයේ ජාතික ආරක්ෂක ප්රතිපත්ති සම්පාදනය පිළිබඳ හැදෑරීම සඳහා ඩෙලවෙයාර් විශ්වවිද්යාලයෙන් ෆුල්බ්රයිට් ශිෂ්යත්වයක් ද ලබා ගත්තේය.
“The Rule of Law & Political Capture: An Analysis of Sri Lanka’s Crisis Within the Context of Global Democratic Principles” යන හිසින් යුතුව, Colombo Telegraph වෙබ් අඩවියෙහි, 2026 ජනවාරි 18 දින පළවූ ලිපියේ සිංහල පරිවර්තනය:
