මහාචාර්ය අසෝක එස්. සෙනෙවිරත්න –
මහාචාර්ය අසෝක එස්. සෙනෙවිරත්න
“වෛද්ය වෘත්තිය නැමති දීප්තිමත් සූර්යයා කාර්මික අරගල නැමති අඳුරු වළාකුළුවලින් කිසිදා වැසී නොයා යුතුය. මන්ද, සුවපත් කරන්නා සහ රජය ගැටෙන විට, ලේ ගලන්නේ රෝගියාගෙනි.” — හිපොක්රටීස් දිවුරුමේ ජීවගුණයෙන් ආභාසය ලැබූවකි.
ශ්රී ලංකාව ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයක සිටින බව මම නැවතත් අවධාරණය කරමි. බලශක්ති හිඟය, ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය සහ ආර්ථික අස්ථාවරත්වයේ දරුණු බලපෑම් හමුවේ ජාතිය පොරබදමින් සිටින විට, පුරවැසියාගේ අවසාන ආරක්ෂක ජාලය වන සෞඛ්ය ක්ෂේත්රය, පුනරාවර්තන වෘත්තීය සමිති ක්රියාමාර්ග හේතුවෙන් ඉරී යමින් පවතී. රජයේ වෛද්ය නිලධාරීන්ගේ සංගමය (GMOA) සහ රජය අතර පවතින වත්මන් ගැටුම හුදෙක් ස්ථාන මාරු ලේඛන පිළිබඳ ආරවුලක් නොව, එය පද්ධතිමය අසාර්ථකත්වයක රෝග ලක්ෂණයකි.
වෘත්තීය සමිති විසින් අමාත්යවරයාට ප්රසිද්ධියේ චෝදනා කිරීමත්, වෛද්යවරුන් පීඩාවට පත් දෙමාපියන්ගෙන් සමාව අයැදීමත් යන කරුණු දෙකම කිසිසේත් පිළිගත නොහැකිය. කිසිදු රෝගියෙකු නැවත කිසි දිනෙක නිලධාරිවාදී හෝ වෘත්තීය සමිති ගැටුම් සඳහා වන්දි නොගෙවන බව සහතික කිරීම සඳහා, අප ප්රාථමික “බලය මත පදනම් වූ අරගලයකින්“ නවීන “නීතිය මත පදනම් වූ පාලන” (Rule-Based Governance) ක්රමයකට මාරු විය යුතුය.
1. පවතින ආකෘතිය අසාර්ථක වන්නේ ඇයි?
ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය අංශයේ වැඩවර්ජන පුරෝකථනය කළ හැක්කේ ඒවා “තත්කාලීනවාදය” (Ad-Hocism) මත පදනම් වී ඇති බැවිනි. එනම්, මධ්යගත සැලසුමකින් තොරව, ගැටලු මතු වූ විට ඒවාට තාවකාලික විසඳුම් සෙවීමේ ක්රමයයි. වර්තමානයේ බඳවා ගැනීම්, ස්ථාන මාරු සහ උසස්වීම් පිළිබඳ තීරණ දේශපාලන පීඩනය හෝ වෘත්තීය සමිති බලපෑම මත සිදුවන බව පෙනේ. මෙය රෝගීන් ප්රාණ ඇපකරුවන් බවට පත් කරන “බල අරගලයක්” නිර්මාණය කරයි.
2. සදාචාරාත්මක සීමාව: වැඩවර්ජන අයිතිය නැවත අර්ථ දැක්වීම
ඕනෑම ශිෂ්ට සම්පන්න සමාජයක, වෘත්තීය අරගල කිරීමේ අයිතිය ජීවත්වීමේ අයිතිය සමඟ සමබර විය යුතුය. අප “අවම සේවා මට්ටම” (Minimum Service Level – MSL) නීතිගත කළ යුතුය. මෙම නීතිය මගින් වැඩවර්ජනයක් පවතින අවස්ථාවක පවා හදිසි ප්රතිකාර ඒකක (ETU), දැඩි සත්කාර ඒකක (ICU) සහ මාතෘ වාට්ටු පූර්ණ ලෙස ක්රියාත්මක විය යුතු බව නියම කරනු ඇත. එවිට වැඩවර්ජනයක් යනු විරෝධතා මෙවලමක් මිස මාරාන්තික ආයුධයක් නොවනු ඇත.
3. දත්ත මත පදනම් වූ ස්ථාන මාරු: පක්ෂග්රාහීත්වය තුරන් කිරීම
වත්මන් වර්ජනයට මූලික හේතුව ස්ථාන මාරු ක්රමයයි. මීට විසඳුම වන්නේ තීරණ ගැනීමේ “අභිමතය” සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කර, ඒ වෙනුවට ලකුණු මත පදනම් වූ ස්ථාන මාරු ක්රමයක් (Point-Based Transfer System – PBTS) හඳුන්වා දීමයි.
* දුෂ්කර සේවා කාලය, පළපුරුද්ද සහ විශේෂ සුදුසුකම් මත ලකුණු ලබා දෙනු ලැබේ.
* පරිගණක ඇල්ගොරිතමයක් මගින් ස්ථාන මාරු ලැයිස්තුව ස්වයංක්රීයව සකස් කරනු ලබයි. මෙය මානුෂීය පක්ෂග්රාහීත්වය ගණිතමය සාධාරණත්වයකින් ආදේශ කිරීමකි.
4. ස්වාධීන බේරුම්කරණ සභාව (The Circuit Breaker)
රජය සහ වෘත්තීය සමිතිය අතර එකඟතාවයකට පැමිණිය නොහැකි නම්, ස්වාධීන සෞඛ්ය ආරවුල් කොමිෂන් සභාවක් (IHDC) වෙත එම ගැටලුව යොමු කළ යුතුය. විශ්රාමික ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරුවන් සහ මහජන සෞඛ්ය විශේෂඥයින්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙහි තීරණය දෙපාර්ශවයටම අනිවාර්ය විය යුතුය. මෙය “කැලෑ නීතිය” වෙනුවට “නීතියේ ආධිපත්යය” තහවුරු කරයි.
5. රෝගියා ආරක්ෂා කිරීම: සිවිල් වගකීම සහ වගවීම
නීතිමය රාමුව තුළ සෞඛ්ය සේවයට බාධා කිරීම “අපරාධමය මැදිහත්වීමක්” (Tortious Interference) ලෙස සැලකිය යුතුය. අවම සේවා මට්ටම් සපුරාලීමට අපොහොසත් වීම නිසා හෝ පරිපාලනමය නොසලකා හැරීම නිසා ජීවිත හානි සිදුවන්නේ නම්, රජය මෙන්ම වෘත්තීය සමිති ද නීතිමය සහ මූල්යමය වගකීම්වලට යටත් විය යුතුය. රෝගියා යනු බල අරගලයක නිහඬ ගොදුරක් නොවිය යුතුය.
නිගමනය: වෙනසක සුනාමියක්
සුනාමියක් යනු වළක්වා ගත නොහැකි ස්වභාවික ව්යසනයකි, නමුත් සෞඛ්ය වර්ජනයක් යනු මිනිසා විසින් සාදන ලද විනාශයකි. අපගේ සෞඛ්ය පරිපාලනය බලය මත පදනම් වූ අරගලයකින් නීතිය මත පදනම් වූ පාලනයකට පරිවර්තනය කිරීම මගින් විනිවිදභාවයෙන් යුත්, සාධාරණ සහ මානුෂීය පද්ධතියක් ගොඩනැගිය හැකිය. වෛද්යවරුන්ට ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් ද, රජයට එහි ක්රියා පටිපාටි ද තිබිය යුතුය; නමුත් සියල්ලටම වඩා රෝගියාට ඔහුගේ ජීවිතය තිබිය යුතුය.
සාරාංශය (Summary):
* ගැටලුව: තාවකාලික (Ad-Hoc) තීරණ ගැනීම් නිසා රෝගියා කේවල් කිරීමේ මෙවලමක් බවට පත්ව ඇත.
* විසඳුම: ලකුණු මත පදනම් වූ ස්ථාන මාරු (PBTS) සහ ස්වාධීන බේරුම්කරණ සභා (IHDC) හරහා නීතියේ ආධිපත්යය පිහිටුවීම.
* ඉලක්කය: දේශපාලන සුළං කොයිබට හැමුවත්, නොසැලෙන, වැඩවර්ජනවලින් තොර සෞඛ්ය සේවාවක් ජනතාවට තහවුරු කිරීම.
*ලේඛකයා 2006 සිට 2012 දක්වා නැමීබියානු ජනාධිපති කාර්යාලයේ විශේෂ උපදේශකවරයෙකු ලෙස කටයුතු කර ඇති අතර, වසර 20ක් UNDP හි ජ්යෙෂ්ඨ උපදේශකවරයෙකු ලෙස ද සේවය කර ඇත. ඔහු ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවේ ජ්යෙෂ්ඨ ආර්ථික විද්යාඥයෙකි (1972-1993).
